Hoe de bieroorlogen België vormden

Op een kroegtafereel dat David Teniers de Jonge in 1658 schilderde, spelen boeren kaart met een bierpul binnen handbereik. Het schilderij illustreert een recent artikel van The Conversation over hoe bieroorlogen rijken hebben gemaakt en gebroken, van Rome tot Budweiser1. De reis voert langs Beieren, Engeland en Bohemen, maar België komt er bijna niet in voor.

Een opvallende omissie, want Teniers, een Vlaams schilder, vestigde zich in 1651 in Brussel! Ook bij ons werd bier belast, door een paar heren naar zich toe getrokken, verdedigd door gilden en zelfs beschuldigd van het tekenen van onze grenzen. Wij nemen je daarom mee op dezelfde reis, maar dan langs de Belgische kant, om te begrijpen hoe de bieroorlogen België hebben gevormd. Je zult zien dat verschillende van die veldslagen zich op een paar stappen van ons terras afspeelden, op de Grote Markt.

De “bieroorlogen” worden niet alleen met wapens uitgevochten. De term verwijst naar alle conflicten waarin bier de inzet is, of het nu gaat om belastingen, monopolies, wetten of markten. Altijd al betwisten machthebbers, steden of landen elkaar het geld, de controle of zelfs het imago van bier. Het oudste van die conflicten zet de wijn van de Romeinen tegenover het bier van de buurvolken, en onze streken lagen precies op de grens van die twee werelden.

De Nerviërs, de Belgen die de wijn van Rome weigerden

De Romeinen gaven de voorkeur aan wijn, en bier stond bij hen bekend als een drank voor barbaren. Tacitus, Romeins senator en geschiedschrijver uit het einde van de 1e eeuw, beschrijft bij de Germanen een gegiste drank van gerst of tarwe, die hij voorstelt als een povere imitatie van wijn. Veel later zal keizer Julianus zelfs beweren dat bier naar bok stinkt.

Bij onze voorouders lag de machtsverhouding omgekeerd. In De Gallische Oorlog beschrijft Caesar de Belgen als de dapperste van alle Galliërs, omdat ze ver van de Romeinse provincie wonen en handelaren zelden bij hen langskomen2. De Nerviërs, die tussen de Schelde en de Samber woonden, gingen nog verder. Ze verboden de invoer van wijn en luxegoederen op hun grondgebied, overtuigd dat die producten de moed van hun krijgers zouden doen verslappen.

Wat dronken ze dan wel? Caesar zegt het niet, maar in een graanland zou een huisgebrouwen bier niet verwonderlijk zijn. Hoe dan ook, de deur dichtdoen voor wijn betekende de deur dichtdoen voor Rome.

Gruit, een verborgen belasting op bier

Na de val van Rome verhuist het bier naar de kloosters en daarna naar de steden. En waar bier vloeit, steekt de macht uiteindelijk altijd haar glas uit.

Wat is gruit?

In de middeleeuwen smaakt het bier uit onze streken nog niet naar hop. Het wordt gekruid met gruit, een aromatisch mengsel waarvan de samenstelling varieerde, met in sommige recepten gagel (een moerasplant met een bittere smaak). De brouwer mocht dat mengsel niet zelf bereiden. Hij moest het kopen bij de houder van het gruitrecht, die het recept geheim hield en er een mooie som aan overhield. Gruit werkt zo als een verborgen belasting op elk gebrouwen bier.

Luik, 974, een monopolie getekend door de keizer

De oudste bekende vermelding van dit recht brengt ons terug naar huis. In 974 verleent keizer Otto II de bisschop van Luik een gruitrecht dat wordt uitgeoefend in Fosses (nu Fosses-la-Ville)3. Het privilege gaat daarna van hand tot hand tussen heren, bisschoppen en steden, die het soms fel verdedigen tegen hun buren. In Brabant zoals in Vlaanderen wordt gruit een inkomstenbron die niemand wil lossen.

Hop, een manier om de belasting te ontlopen

Aan het einde van de middeleeuwen komen gehopte bieren aan uit Hamburg en Holland. Ze houden langer, reizen verder en ontsnappen vooral aan het gruitmonopolie. De overheid past zich uiteindelijk aan en belast het bier zelf in plaats van de kruiden, wat onze moderne accijnzen aankondigt. Sommigen zien hierin trouwens de oorsprong van onze gekruide bieren4. Wil je weten hoe er tegenwoordig wordt gebrouwen, lees dan ons artikel over hoe Belgisch bier wordt gebrouwen.

Takje gagel (Myrica gale) met groene bladeren en kleine gele vruchtjes, een plant die werd gebruikt in gruit, het kruidenmengsel dat bier op smaak bracht vóór de hop
De gagel (Myrica gale), hoofdingrediënt van gruit, groeit in moerassen en veengebieden. Foto: Hajotthu, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons (bijgesneden)

Heeft bier België echt gecreëerd?

We weten dat België het bier niet heeft uitgevonden, maar hoe zit het andersom? De vraag klinkt als iets uit een cafégesprek op een wedstrijdavond. Ze komt nochtans van twee economen van de KU Leuven, Koen Deconinck en Johan Swinnen, die haar samen met Eline Poelmans verdedigden in een tijdschrift voor economische geschiedenis5. Hun stelling vertrekt van een zeer reële oorlog, de opstand van de Nederlanden tegen Spanje (1566-1648).

Aanvankelijk vormen de Zeventien Provinciën één geheel onder het gezag van Filips II. De noordelijke provincies komen in opstand, de zuidelijke blijven uiteindelijk trouw aan de Spaanse kroon. Om tientallen jaren vol te houden moeten soldaten worden betaald, en daar komt het bier om de hoek kijken. De Hollanders dronken er enorm veel van, en hun steden hadden een controlesysteem ontwikkeld dat productie, vervoer en verkoop scheidde om fraude te beperken.

De cijfers van de onderzoekers zeggen veel:

  • Eerste belasting van Holland: tijdens de opstand zijn de bierbelastingen goed voor 19% van de inkomsten van de provincie, wat ze de belangrijkste inkomstenbron maakt6.
  • Tegenover het geld uit Amerika: over de hele duur van het conflict brengen die belastingen het equivalent op van 29% of 31% (afhankelijk van de bron) van wat Spanje haalt uit de belasting op Amerikaans zilver5, 6.
  • Een enorm gewicht in kleine steden: bier kan er tot de helft van de belastinginkomsten van de gemeente leveren.

Ondertussen heeft Spanje moeite om zijn troepen te betalen, die geregeld muiten. Verschillende steden in de zuidelijke provincies, waaronder Brussel, komen ook in opstand, maar worden uiteindelijk heroverd door de Spaanse troepen. Het noorden wint zijn onafhankelijkheid en het zuiden blijft Spaans.

Die Zuidelijke Nederlanden komen in de 18e eeuw onder Oostenrijks gezag, daarna onder Frans bewind, voordat ze in 1815 met de noordelijke Nederlanden worden herenigd. De revolutie van 1830 maakt een einde aan die unie, en België wordt geboren. De grens die ten tijde van de opstand werd getrokken, heeft de weg dus geëffend, zonder het land in haar eentje te tekenen. Bier heeft uiteraard niet alles gedaan, maar het heeft wel een flink deel van de rekening betaald.

Ons huis draagt trouwens het stempel van die Spaanse tijd, zoals we vertellen in het verhaal van Le Roy d’Espagne.

Op de Grote Markt maakten de brouwers de dienst uit

Terwijl de legers vochten, voerden de Brusselse brouwers een andere, discretere oorlog om hun privileges te verdedigen. Hun hoofdkwartier lag op een steenworp van ons.

Een rijk en invloedrijk gilde

In Brussel, zoals in andere steden, waren de ambachten georganiseerd in gilden, en dat van de brouwers had een monopolie. Het bepaalde de kwaliteit en de prijs van de grondstoffen, de prijs van het bier, en de manier waarop het werd gebrouwen en verkocht. In 1421 verenigen de ambachten zich na een opstand in “naties” en krijgen ze een plaats in het stadsbestuur, naast de grote families die de stad tot dan toe leidden7. De brouwers, samen met de bakkers (die ooit ons huis bewoonden), de molenaars en de kuipers in de “natie” van Sint-Jacob, wegen zo op de zaken van de stad.

Na het bombardement van 1695

In augustus 1695 leggen de kanonnen van Lodewijk XIV, onder bevel van maarschalk de Villeroy, de Grote Markt in puin. De gilden storten zich daarna in een wedloop om de heropbouw. De bakkers herbouwen hun huis, het toekomstige Roy d’Espagne, in 1697. De brouwers volgen een jaar later met de Maison de l’Arbre d’Or (Huis van de Gouden Boom), op nummer 10, naar plannen van Guillaume De Bruyn7.

Het aanbod van de brouwers voor de Coudenberg

In 1731 gaat het Coudenbergpaleis, de residentie van de gouverneurs van de Nederlanden, in vlammen op. De brouwers bieden dan aan de heropbouw te financieren, op voorwaarde dat de stad de belastingen op bier afschaft7. De stad weigert, omdat ze niet wil afzien van 190.000 florijnen jaarlijkse inkomsten uit het brouwen. Deze episode toont het gewicht van het gilde, en dat van bier in de Brusselse financiën.

Die macht eindigt onder het Directoire, aan het einde van de 18e eeuw, met de afschaffing van de gilden. De Maison des Brasseurs (Brouwershuis) huisvest nog steeds de vzw Brasseurs Belges (Belgische Brouwers).

Schilderij van een brand in het Coudenbergpaleis in Brussel in 1679, met een grote kolom vlammen en rook boven het paleis en een menigte verzameld in de tuinen
Het Coudenbergpaleis tijdens een brand in 1679, lang vóór die van 1731 die het volledig zou verwoesten (schilderij van Gillis van Auwerkerken). Bron: Wikimedia, Public domain (bijgesneden)

Waarom zijn Belgische bieren zo sterk?

Velen verklaren het door de wet-Vandervelde van 19199, die gedistilleerde dranken (jenever, whisky enzovoort) in de cafés verbood. De auteur, de socialist Émile Vandervelde, wilde zo de arbeiders beschermen tegen alcoholisme. De Belgen zouden dan zijn overgestapt op sterkere bieren, zoals de dubbel van Westmalle of de Victory Ale van Moortgat (de latere Duvel), al verschillen de exacte data naargelang de bron. Die stelling moet echter worden genuanceerd, want sterke bieren bleven decennialang zeldzaam en werden pas na 1950 echt populair. Deze wet, afgeschaft op 1 januari 1984, heeft dus een rol gespeeld, maar was niet de enige oorzaak.

Het echte verhaal begint enkele decennia eerder, met een belasting die lang bepaalde hoe er werd gebrouwen, zonder op zichzelf het alcoholgehalte van de bieren te verklaren. In de 19e eeuw wordt de Belgische accijns niet berekend op het verkochte bier, maar op de inhoud van de maischkuip (de grote kuip waarin mout en warm water worden gemengd). Dat systeem, volgens sommige historici geërfd uit de Nederlandse periode, zet de brouwers aan om uit elke vulling het maximum te halen. In 1860 schaft de staat de gemeentelijke octrooien af, de belastingen die steden hieven op goederen die binnenkwamen. Om dat te compenseren stelt minister van Financiën Frère-Orban voor de accijns bijna te verdubbelen, van 2,05 naar 4 frank per hectoliter maischkuip10. De brouwers overstelpen de Kamer van Volksvertegenwoordigers dan met petities tegen die verhoging en wijzen erop dat bier een in wezen Belgische industrie is.

Zo hebben al die regels gewogen op wat je vandaag in je glas vindt:

  • Bestrafte brouwmethoden: een belasting berekend op de maischkuip maakte sommige manieren van brouwen ingewikkelder, en lage gisting breekt bij ons pas door na de Eerste Wereldoorlog.
  • Bieren om van te proeven: beroofd van jenever in het café op de hoek, zijn sommige Belgen misschien overgestapt op rijkere bieren, maar historici zijn verdeeld over de omvang van dat effect.
  • Veel vrijheid bij de ingrediënten: anders dan Duitsland heeft België nooit zo’n strenge zuiverheidswet opgelegd. De wettelijke definitie van bier vereist hop en minstens 60% gerst- of tarwemout, maar laat ruimte voor kruiden, fruit of kandijsuiker.

Twee wereldoorlogen, duizenden brouwerijen minder

Aan het begin van de 20e eeuw telt België meer dan 3.000 brouwerijen, bijna één per dorp11. Zodra de Duitse bezetter in 1914 aankomt, maakt hij er een methodische telling van12, om daarna steeds meer metalen te vorderen, waaronder koper. Het is waarschijnlijk dat ook brouwketels dezelfde weg opgingen, al ontbreken precieze cijfers. De Tweede Wereldoorlog brengt op zijn beurt graantekorten en rantsoenering. Volgens de familie Taymans, in Jette, had de brouwer zijn motoren in vaten verstopt zodat de Duitsers ze niet zouden vinden13.

De afbrokkeling is spectaculair. België gaat van 3.223 brouwerijen in 1900 naar 1.546 in 1930, en dan naar 414 in 196014. De twee oorlogen, de economische crisis van 1929 en de opmars van de grote industriële brouwerijen verklaren die val.

De heropleving komt eerst van een paar liefhebbers. In Hoegaarden sluit de laatste witbierbrouwerij in 1957. In 1966 herneemt een melkboer uit het dorp, Pierre Celis, het recept met noodmateriaal15. De beweging komt pas vanaf 1975 echt op gang, en vooral in de jaren 199011.

Brussel illustreert die concentratie goed. Belle-Vue is ontstaan uit een café waar Philémon Vanden Stock lambics assembleerde. In 1943 koopt de familie de brouwerij Vos-Kina in Molenbeek, en legt na de oorlog een zachtere, gepasteuriseerde gueuze op die met een kroonkurk wordt gesloten. In 1949 doet een hittegolf bij de concurrenten miljoenen flessen gueuze exploderen, terwijl die van Belle-Vue standhouden16. Belle-Vue neemt daarna zijn Brusselse rivalen over, en in 1986 blijven er nog maar drie brouwerijen over in de hoofdstad17.

Voormalige brouwerij Belle-Vue in Molenbeek, een groot bakstenen gebouw langs het kanaal, met het uithangbord van Belle-Vue op de gevel en dat van een hotel op het dak
Het Belle-Vue-gebouw, de laatste industriële brouwerij van Brussel nadat Wielemans-Ceuppens in 1988 sloot, huisvest vandaag een hotel. Toch telt de stad opnieuw meer dan tien brouwerijen, van Cantillon tot jonge brouwers zoals Brasserie de la Senne of Brussels Beer Project. Foto: Pierre Fera (©)

Het Reinheitsgebot, een grens die gesloten bleef voor Belgische bieren

Het artikel van The Conversation dat in de inleiding wordt aangehaald, wijdt een lange passage aan de Beierse zuiverheidswet van 1516, het beroemde Reinheitsgebot. Vanuit Belgisch standpunt diende die wet vooral als barrière. Door de naam “Bier” voor te behouden aan dranken gemaakt van gerst, hop, water en gist, sloot Duitsland zijn markt in de praktijk af voor een flink deel van onze bieren.

Kriek en witbier met koriander konden er bijvoorbeeld niet onder de naam bier worden verkocht, omdat de toen geldende Duitse wet, erfgenaam van die van 1516, precieze ingrediënten voorschreef. Pas een arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen op 12 maart 1987 dwong Duitsland om bieren te aanvaarden die wettig in andere lidstaten waren gebrouwen18. Onze bieren veroverden zo hun plaats in de Duitse schappen, ook al blijven veel consumenten trouw aan hun wet van 1516.

De bieroorlogen zijn nog niet voorbij

Ook vandaag nog draait bier om belastingen, macht en trots. Drie recente episodes tonen het:

  • De Franse accijnzen van 2012: Frankrijk verhoogt zijn accijns op bier met meer dan 160%, zonder aan wijn te raken. De Belgische Senaat keurt unaniem een protestresolutie goed, want Frankrijk neemt alleen al bijna een derde van de export van onze brouwers voor zijn rekening19.
  • De pintenoorlog (la guerre de la chope): vanaf 2013 rekent de Belgische fiscus 192 glazen per vat van 50 liter om een forfaitaire btw te berekenen. De caféhouders houden, met deurwaardersverslagen als bewijs, vol dat ze er maar 168 uit tappen. In oktober 2024 vernietigt de Raad van State het betwiste besluit, waarbij de methode wordt aangeklaagd zonder uitspraak te doen over de cijfers20, 21. Sindsdien wordt het forfait gedoogd in afwachting van een nieuw besluit, en daarna verlengd tot 31 december 2026 bij koninklijk besluit van 7 mei 202622.
  • AB InBev, een imperium geboren in Leuven: de groep stamt af van Interbrew, ontstaan uit de samenwerking tussen brouwerij Artois, in Leuven, en Piedboeuf, in Jupille. Als InBev neemt het in 2008 Anheuser-Busch over en wordt het ’s werelds grootste brouwer. Onderweg erft het de ruzie over Budweiser, die The Conversation vertelt23.

Conclusie

Van het land van de Nerviërs tot de kantoren in Leuven is bier in België altijd een kwestie van macht geweest. Het verrijkte bisschoppen, betaalde een flink deel van een opstand en liet zijn stempel zelfs op de gevels van de Grote Markt achter. Die oorlogen zijn nooit helemaal opgehouden, want Frankrijk, de Belgische fiscus en AB InBev zorgen nog steeds voor nieuwe episodes.

Die geschiedenis valt nog altijd af te lezen aan de stenen van de Grote Markt. De Maison des Brasseurs en Le Roy d’Espagne, het voormalige huis van de bakkers, staan al meer dan drie eeuwen tegenover elkaar op hetzelfde plein.

FAQ

Waarom spreekt men van “bieroorlog”?
De uitdrukking is een beeld. Ze verwijst naar conflicten waarin bier de inzet is, ook als niemand naar de wapens grijpt. Die conflicten gaan over belastingen, wetten of merken, zoals de ruzie over Budweiser of de “pintenoorlog” tussen de Belgische caféhouders en de fiscus. In bepaalde tijden heeft bier ook echte oorlogen helpen financieren, zoals de opstand van de Nederlanden tegen Spanje.
Kan je de Maison des Brasseurs op de Grote Markt bezoeken?
Ja. De Maison de l’Arbre d’Or, op nummer 10, herbergt in zijn gewelfde kelders een klein museum over de Belgische brouwers. Je ontdekt er oud brouwmateriaal en de geschiedenis van het gilde, op een paar stappen van ons terras.
Bestaat gruit vandaag nog?
Het is verdwenen uit de gangbare productie, maar enkele ambachtelijke brouwers, in België en elders, brouwen opnieuw bieren met gruit, soms zelfs helemaal zonder hop. Ze blijven zeldzaam en worden vooral uit nieuwsgierigheid geproefd, om de smaak van middeleeuwse bieren te benaderen.
Wordt bier nog belast in België?
Ja, bier is onderworpen aan accijnzen, net als wijn en sterke drank. In 2015 trof de staat bijvoorbeeld sterke drank veel harder dan bier24.
Wat is de oudste nog actieve brouwerij van Brussel?
Cantillon, in Anderlecht, wordt vaak voorgesteld als de oudste brouwerij van de stad (ze werd opgericht in 1900). Ze begon met het assembleren van lambics en brouwt sinds het einde van de jaren 1930 haar eigen lambic. Vandaag maakt ze nog altijd gueuze door spontane gisting, dankzij de micro-organismen in de Brusselse lucht.
Waarom bevatten sommige Belgische bieren kruiden?
Anders dan Duitsland heeft België nooit zo’n strenge zuiverheidswet opgelegd. De wettelijke definitie van bier vereist hop en minstens 60% gerst- of tarwemout, maar laat de brouwers ruimte om kruiden, fruit of kandijsuiker toe te voegen. Sommigen zien er ook een erfenis van gruit in, alsof onze gekruide bieren een overblijfsel zijn van dat kruidenmengsel.

Bronnen van het artikel

Plaats een reactie

Reserveren een tafel Recepties & Groepen

Houd er rekening mee dat uw tafel tot 30 minuten na de gereserveerde tijd voor u beschikbaar blijft. Daarna kunnen wij de beschikbaarheid helaas niet meer garanderen, tenzij u ons vóór het verstrijken van dit halfuur op de hoogte stelt van uw vertraging. Bedankt voor uw begrip.

Lijst van allergenen

Gluten

1 : Gluten

Schaaldieren

2 : Schaaldieren

Eieren

3 : Eieren

Vis

4 : Vis

Pinda's

5 : Pinda's

Soja

6 : Soja

Melk

7 : Melk

Noten

8 : Noten

Selderij

9 : Selderij

Mosterd

10 : Mosterd

Sesam

11 : Sesam

Sulfieten

12 : Sulfieten

Lupine

13 : Lupine

Weekdieren

14 : Weekdieren

P : Bevat varkensvlees

P : Bevat varkensvlees

Halal

Halal